توسعه مبتنی بر حمل و نقل همگانی (TOD) به عنوان راهبرد تحقق شهر پایدار؛ فرصتها، چالشها و الزامات بومی سازی در شهرهای ایران

چکیده

توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل همگانی یا TOD[1] رویکردی یکپارچه در برنامه‌ریزی کاربری زمین و حمل‌ونقل است که می‌کوشد با استقرار فعالیت‌ها و تراکم متناسب در پیرامون ایستگاه‌های حمل‌ونقل عمومی، دسترسی پیاده و دوچرخه، اختلاط کاربری‌ها و مدیریت استفاده از خودرو، وابستگی سفرهای روزمره به خودروی شخصی را کاهش دهد. بااین‌حال، TOD صرفاً ساخت‌وساز متراکم در اطراف ایستگاه نیست و تحقق آن به کیفیت خدمت حمل‌ونقل، پیوستگی شبکه معابر، ایمنی، تنوع فعالیت، استطاعت‌پذیری مسکن، مدیریت پارکینگ و حکمرانی هماهنگ وابسته است. مقاله حاضر با هدف تبیین ظرفیت TOD برای تحقق شهر پایدار و بررسی الزامات بومی‌سازی آن در شهرهای ایران، مبانی مفهومی، اصول طراحی، آثار مورد انتظار و چالش‌های اجرایی این رویکرد را تحلیل می‌کند. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و اسنادی است و از پژوهش‌های معتبر درباره رابطه محیط ساخته‌شده و رفتار سفر، گزارش UN-Habitat درباره جابه‌جایی پایدار و استاندارد TOD مؤسسه ITDP بهره می‌گیرد. مقاله مطالعه موردی یا اندازه‌گیری عملکرد یک شهر مشخص را گزارش نمی‌کند. تحلیل نشان می‌دهد که TOD هنگامی می‌تواند به کاهش وابستگی به خودرو و ارتقای کیفیت محیط کمک کند که توسعه حمل‌ونقل عمومی و برنامه‌ریزی زمین به‌صورت هم‌زمان و در مقیاس منطقه، کریدور و محدوده ایستگاه انجام شود. همچنین، افزایش ارزش زمین و فشار بازار مسکن می‌تواند به جابه‌جایی ساکنان کم‌درآمد منجر شود و هدف عدالت‌محور طرح را تضعیف کند. در پایان، چارچوبی برای ارزیابی آمادگی شهر، انتخاب کریدور، طراحی محدوده ایستگاه، تأمین مالی و پایش شاخص‌های دسترسی، عدالت، محیط‌زیست و کیفیت شهری پیشنهاد می‌شود.